Loading…

2.2 Romeinse tijd – Zingeving & levensbeschouwing

Van veelkleurigheid naar monotheïsme

Verhaal van Gelderland - B1
Gelderland in de Tweede Eeuw – Het rivierengebied is volkomen geïntegreerd in het Romeinse Rijk.
Bron: Marjolein Haars (BCL Archaeological Support), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 1, pagina 176), CC-BY-NC

In de Romeinse tijd maakte de religie een enorme ontwikkeling door. Naast de bestaande tradities van de Keltische en Germaanse natuurgodsdiensten brachten de mediterrane Romeinen een heel nieuwe godenwereld mee. In de loop der eeuwen kwamen daar nog Egyptische en Oosterse godheden bij. Veel van deze goden werden aan elkaar gekoppeld. Zo bestonden veelsoortige en veelkleurige uitingen van godsdiensten naast en door elkaar. De Romeinse overheid was hierin buitengewoon tolerant. Dat veranderde in de vierde eeuw toen een andere oosterse, monotheïstische godsdienst onze kant op kwam: het christendom. Eind vierde eeuw werd dit zelfs staatsgodsdienst in het Romeinse Rijk.

Tolerantie

De religiebeleving in de Romeinse tijd was totaal anders dan tegenwoordig, en daarom ook moeilijk te vergelijken. In de oudheid waren de goden overal aanwezig, maar er was geen religieuze organisatie (zoals de katholieke en hervormde kerk) die oplegde hoe je het dagelijkse leven diende in te richten, en zelfs niet welke rituelen je moest uitvoeren of welke godheden je moest aanbidden. De Romeinse overheid was uiterst tolerant ten opzichte van alle religies, zo lang de inwoners ook respect toonden voor de vergoddelijkte keizers.

Openluchtheiligdommen

De religieuze basis in Gelderland ligt in de voor-Romeinse periode, waarin zowel Germaanse als Keltische volkeren een natuurgodsdienst kenden. Ze maakten gebruik van openluchtheiligdommen (Tiel-Passewaaij, Elst, mogelijk Herwen-Hemeling) en offerplekken. Die offerplekken lagen meestal bij beekjes, rivieren en moerassen. Hoe de mensen in deze periode hun religie beleefden is lastig te reconstrueren, want daarover bestaan niet of nauwelijks geschreven bronnen.

Het religieuze landschap verandert

In de Romeinse tijd zetten de meeste lokale bewoners hun tradities gewoon voort. Wel veranderde het religieuze landschap enigszins. Geromaniseerde bewoners hielden een huisaltaartje, een lararium, waar ze hun eigen goden vereerden en ook kleine offers konden brengen. In de openbare ruimte verschenen monumenten zoals Jupiterzuilen, die vooral bekend zijn uit de omgeving van Keulen maar die ook voorkwamen in Nijmegen en Tiel-Medel. Ook vinden archeologen op veel plekken altaren (zoals in Tiel en Kapel-Avezaath), waarbij vaak onduidelijk is of die altaren in een privéheiligdom of in de openbare ruimte stonden.

Tempels

Verhaal van Gelderland - 2
Reconstructie van een tempel – De monumentale tempel van Elst was de grootste Gallo-Romeinse tempel van Noordwest-Europa en wordt beschouwd als een samensmelting van klassieke en regionale culturen.
Bron: Tempel en Kerkmuseum Elst. RomeinenNU.

De meest in het oog springende bijdrage van de Romeinen aan het religieuze landschap bestond uit de bouw van stenen tempels. In Oost-Nederland stond waarschijnlijk één klassieke tempel (in Nijmegen) en verder een aantal zogeheten Gallo-Romeinse tempels of omgangstempels (Nijmegen, Cuijk, Elst, Empel, Kessel, Herwen-Hemeling). Zo’n omgangstempel bestaat uit een hoog middengedeelte, de cella, met daaromheen een lagere, open zuilengalerij. Van de tempel in Elst zijn substantiële resten bewaard gebleven, bovendien is het de grootste omgangstempel uit Noordwest-Europa. Van sommige tempels (Elst, Empel) wordt beweerd dat deze aan Hercules Magusanus waren gewijd, maar daarvoor is geen direct bewijs. In zijn algemeenheid moeten we tempels zien als multireligieuze centra, waarin iedereen zijn of haar godheid kon aanbidden.

Interpretatio Romana

De Bataven eerden lokale goden met prachtige namen als Vagdavercustis, Hludana en Hurstrga. Ze beitelden die namen op wijaltaren en brachten latere archeologen daarmee tot grote wanhoop, want ze staan verder nergens beschreven. De Romeinen herkenden zich in sommige van die lokale goden en stelden die gelijk aan goden van hun eigen pantheon. Zo koppelden ze een belangrijke god van de Bataven – Magusanus – aan Hercules, die dan ook Hercules Magusanus ging heten. Deze koppeling van verschillende goden staat bekend als de Interpretatio Romana.

Herwen-Hemeling

De ontdekking en opgraving van het tempelcomplex in Herwen-Hemeling in 2022 betekende een regelrechte sensatie. Hier ontdekten archeologen meerdere gebouwen, als ook offerkuilen, een ritueel bassin, een zeldzame hoeveelheid intacte altaarstenen, delen van beelden en nog tienduizenden kleinere vondsten. De vondsten geven een fascinerende inkijk in de diversiteit van de toenmalige wereld: zo zijn er altaren gewijd aan Hercules Magusanus, Mercurius en de Romeins/Egyptische combi-god Jupiter Serapis. Een van de opdrachtgevers van een altaar kwam uit (Noord-)Afrika, wat weer iets zegt over de dynamiek van migraties in het Romeinse Rijk.

Verhaal van Gelderland - Hercules-mingens-BE
Hercules – Beeldje van Hercules mingens (‘plassende Hercules’), die in de Bataafse godenwereld was gelijkgeschakeld met de lokale god Magusanus.
Bron: Collectie Valkhof Museum
Verhaal van Gelderland - 2
Christendom in Gelderland – Aanwijzingen voor het christendom in het leger: brons beslagstuk uit Wijchen met chi-rho monogram. De gecombineerde X en P vormen in het Grieks de afkorting van ‘Christus’. Zulke beslagstukken zaten waarschijnlijk aan de voorkant van de helmkam.
Bron: Collectie Valkhof Museum

Germanen

Van de godenwereld ten noorden van de Rijn is nauwelijks iets bekend. De hier wonende Chamaven zullen ongetwijfeld de bekende Germaanse goden zoals Wodan, Donar en Frija hebben aanbeden. Maar door het gebrek aan geschreven bronnen en archeologische sporen weten we daar heel weinig over. Hun rituelen zullen hebben geleken op die van de Kelten in de ijzertijd, met heilige plekken in het bos en rond het water.

Christendom

De religieuze wereld in de Romeinse tijd beperkt zich niet tot klassieke, Germaanse en Keltische goden. In de vierde eeuw kreeg het christendom de overhand in het Romeinse Rijk. Aan het einde van de vierde eeuw riep keizer Theodosius het christendom uit tot staatsgodsdienst: uitoefening van andere godsdiensten werd officieel verboden. Het Romeinse Rijk was daarmee een christelijk rijk geworden, het eerste ter wereld. In Nijmegen, de Betuwe en het Land van Maas en Waal zijn aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van christenen. Hoe en waar die hun geloof beleden, weten we niet.

Verhaal van Gelderland - 2
Romeinse crematie – Nabootsing van een Romeinse crematie tijdens een Romeinenfestival op het Kops Plateau.
Bron: RomeinenNU
Verhaal van Gelderland - 2
Altaar – Altaar voor Iseneucaega, gevonden in Zennewijnen. De hond verwijst naar een jachtgodin. Een mooi voorbeeld van een lokale godheid die met een klassiek-Romeins altaar werd vereerd.
Bron: Rijksmuseum van Oudheden

Bezoek de musea

Deze musea vertellen met hun vaste collectie het verhaal van Zingeving & levensbeschouwing in de tijd van de Romeinse tijd.

de musea
Flipje en Streekmuseum Tiel

Flipje en Streekmuseum Tiel

Het museum vertelt het verhaal van Romeinse archeologische opgravingen met grafgiften gevonden in Medel en Passewaaij.

Kunstwerk! Liemers Museum

Kunstwerk! Liemers Museum

Museum vertelt over de opgraving van de Tempel van Herwen vlakbij Zevenaar.

Tempel-Kerkmuseum

Tempel-Kerkmuseum

Museum vertelt het verhaal van de Romeinse tempelruïnes onder de kerkvloer.

de kaart

Luister naar de podcast

Ontdek in de Verhaal van Gelderland Podcast verrassende feiten, nieuwe inzichten en spannende verhalen over Zingeving en levensbeschouwing in de Romeinse tijd.

de podcast
Aflevering: Een kerk op een Romeinse tempel

Op bezoek bij: Tempel-Kerkmuseum Elst

Onder de Grote Kerk in het centrum van Elst liggen de metershoge muren van twee tempels uit de Romeinse tijd verborgen. Het is dus al meer dan tweeduizend jaar een plek waar het thema zingeving en levensbeschouwing centraal staat. Karin Besjes van het Tempel-Kerkmuseum neemt ons in deze podcast mee op een reis langs twee millennia religieuze geschiedenis in de Betuwe en die nog prachtig zichtbaar zijn. Schrijver Paul van der Heijden vertelt over andere religieuze plekken uit de Romeinse tijd in Gelderland.

Bekijk Gelderse collecties

Deze collectiestukken, afkomstig uit Gelderse collecties, passen bij het thema Zingeving & levensbeschouwing in de Romeinse tijd.

de collectiestukken

Altaar van kalksteen uit de Romeinse tijd, gewijd aan Jupiter

Valkhof Museum

Altaar van steen gewijd aan Matronae Aufaniae door T. Albinius Januarius, uit de Romeinse tijd

Valkhof Museum

Klein godenbeeld van brons uit de Romeinse tijd

Valkhof Museum

Lees meer verhalen

Deze verhalen vertellen je meer over het thema Zingeving & levensbeschouwing in de Romeinse tijd.

de verhalen

Romeinse tempelfundamenten en middeleeuwse kerkresten in Elst

Het dorpsbeeld van Elst wordt bepaald door de monumentale Grote Kerk. In de kerk is het Tempel | Kerk Museum gevestigd, waar een bijzondere..

De Rijn als god

In de Romeinse tijd was de Rijn een belangrijke rivier. Behalve een imposant natuurverschijnsel was het de grens van het Romeinse rijk en een handelsader..

Een Romeinse tempel in de Betuwe

Honderd jaar na Christus was de Betuwe nog een grote open vlakte, ingeklemd tussen de Rijn en de Waal. Omdat er toen nog geen dijken waren, overstroomde..