Loading…

4.2 Graafschap en Hertogdom – Zingeving & levensbeschouwing

Heiligen en heidenen in Gelre

Verhaal van Gelderland - B2
Kloosters in Gelre – In de vroege dertiende eeuw hadden diverse religieuze orden zich in Gelre gevestigd. De kloosters concentreren zich in het rivierengebied en in het graafschap Zutphen.
Bron: Marjolein Haars (BCL Archeological Support), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 2, pagina 12), CC-BY-NC

Ten tijde van het graafschap en hertogdom Gelre hadden de kerk en het geloof een grote rol in het dagelijks leven. Iedereen ging op zon- en feestdagen naar de mis in de plaatselijke kerk. De wereld werd begrepen vanuit wat er in de Bijbel over stond. Vrijwel iedereen, boeren, burgers en adel, kreeg te horen wat de kerk te zeggen had over goed en slecht leven. Wie zich wilde verzekeren van een plek in het hiernamaals, moest rekening houden met de kerkelijke regels. Het leven van alledag werd ingedeeld volgens de kerkelijke kalender. Mensen werkten niet op kerkelijke feestdagen en heiligendagen bepaalden de kalender: van jaarmarkten tot de boekhouding.

Kloosters

Gelre lag op een bijzondere plek in het kerkelijke landschap. Het grondgebied was verdeeld over vier bisdommen: Utrecht, Münster, Luik en Keulen. De bisschop van Keulen was tevens aartsbisschop, waardoor hij gezag had over de andere bisdommen. Ten tijde van het graafschap waren er nog weinig kloosters in Gelre. De kloosters die er waren, bevonden zich voornamelijk in het rivierengebied. Wel waren er verschillende kloosters buiten Gelre die grond bezaten in het graafschap. Pas in de dertiende eeuw begonnen de graven van Gelre kloosters te stichten. In de veertiende en vijftiende eeuw, toen Gelre een hertogdom was geworden, nam het aantal kloosters in Gelre toe. Een verdiepingsbeweging van het geloof leidde ertoe dat nieuwe en strengere kloosterordes werden gesticht.

Kerk en cultuur

In de elfde en twaalfde eeuw nam de Gelderse bevolking geleidelijk toe. Voor al die nieuwe mensen moesten kerken gebouwd worden waar zij de mis konden volgen, konden trouwen of begraven konden worden. Vaak werd zo’n nieuwe kerk geplaatst op een plek die goed bereikbaar was voor mensen uit verschillende buurschappen. Deze kerken trokken op hun beurt mensen aan die hun huizen rond die kerken bouwden. Dankzij de kerkenbouw ontstonden in deze tijd dus nieuwe dorpen in Gelderland. De jaarkalender werd voor een belangrijk deel bepaald door de kerk. Zo waren kerkelijke feestdagen belangrijke momenten voor vermaak in de steden en dorpen. Dan werden er toneelstukken opgevoerd, gebaseerd op Bijbelverhalen. Het geloof was ook een inspiratiebron voor tal van ambachtslieden en kunstenaars. Edelen en rijke burgers konden hun rijkdom tonen door middel van kostbare religieuze bestellingen zoals miskelken, getijdenboeken en altaarstukken.

Verhaal van Gelderland - B2
Joodse gemeenschappen in Gelre – Overzicht van onder andere de Joodse gemeenschappen in het hertogdom Gelre in de veertiende en vijftiende eeuw.
Bron: Marjolein Haars (BCL Archeological Support), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 2, pagina 180), CC-BY-NC

Heiligenverering

In tijden van nood richtten mensen zich tot de kerk en de heiligen. Gedurende de middeleeuwen waarde de pest meerdere keren rond in Europa. Gelre, dat een knooppunt van handel en transport was, bleef niet ongedeerd. Ter bescherming tegen ziektes of onheil wendden mensen zich tot heiligen die elk hun eigen specialisme hadden. Zo riep men Sint-Antonius aan tegen de pest en kon Sint-Margaretha helpen bij een onvervulde kinderwens. Men was ervan overtuigd dat deze heiligen wonderen konden verrichten. Zo is er een boekwerk overgeleverd met de mirakelen van Sint-Eusebius, de beschermheilige van Arnhem.

Joden en heidenen

De grootste religieuze minderheid in laatmiddeleeuws Gelre waren de Joden. Ze mochten zich met hertogelijke toestemming vestigen in Gelderland. De tolerantie voor Joden was gebaseerd op geldhandel: de kerk verbood het uitlenen van geld tegen rente, maar Joden vielen niet onder het pauselijk gezag. Zij mochten dit dus wel. Maar de tolerantie van Joden had een wankele basis; in tijden van rampspoed kregen zij vaak de schuld. Zo leidde de pestuitbraak van 1349 tot vervolging en uitmoording van Joden. Tijdelijk verdwenen ze uit Gelre, om pas enkele decennia later terug te keren. Verder telde Gelre nog groepen “heidenen”: rondreizende Roma en Sinti (die toen werden aangeduid als Egyptenaren) en ook Litouwers die door de hertog waren meegevoerd als krijgsgevangenen. Hoe zij in het Gelderse hun geloof praktiseerden is niet bekend.

Kruistochten en bedevaarten

Verschillende Gelderse edellieden gingen mee op kruistocht om heidenen in Noordoost-Europa en het Midden-Oosten te verslaan. Graaf Reinald I (1255-1326), maakte rond 1300 zelfs zijn eigen plannen voor een kruistocht, die hij uiteindelijk niet uitvoerde. Meer vredelievende religieuze reizen die men maakte in die tijd waren bedevaarten. Sommige daarvan werden ondernomen naar heilige plaatsen in het buitenland (Rome, Santiago of Jeruzalem). Van hertog Willem I is bijzonder goed gedocumenteerd hoe hij in 1391-’92 van Zutphen naar het Heilige Land trok. Ook binnen Gelre bevonden zich verschillende heilige plekken die bedevaartgangers aantrokken. Een van de meer bekende Gelderse bedevaartsoorden waren de kapel en het klooster van Onze Lieve Vrouw van Renkum.

Verhaal van Gelderland - 4
Leven van Christus – Op het schilderij de “Roermondse Passie” is het leven van Christus afgebeeld op zo’n manier dat de aanschouwer zich moeiteloos kon inleven in het lijden van Christus.
Bron: Rijksmuseum 

Moderne devotie

Aan het einde van de veertiende eeuw kwam een invloedrijke religieuze beweging op: de Moderne Devotie. Deze beweging benadrukte de eigen verantwoordelijkheid en het innerlijke leven van gelovigen, waardoor de rol van de kerk verkleind werd. Religieuze teksten en beelden werden toegankelijk gemaakt voor gewone mensen. Leden van de beweging onderwezen in de volkstaal (in plaats van Latijn). Onder invloed van de Moderne Devotie kregen kunstwerken meer emotionele uitdrukking, om zo het geloof beter invoelbaar te maken. De grondlegger van de moderne devotie Geert Grote (1340-1384) kwam uit Deventer, maar via de IJssel drong de Moderne Devotie al snel door in Gelderland.

Andere geluiden

Maarten Luther luidde met zijn kritiek op de aflaathandel en de openbaarmaking van zijn 95 stellingen in 1517 de Reformatie in. Hiermee werd in Europa een geloofsstrijd tussen katholieken en protestanten ingezet, die de hele zestiende eeuw zou duren. De Reformatie sloeg hier en daar aan in Gelre, maar Karel van Egmond, hertog van Gelre, wist de beweging met succes de kop in te drukken. Hij liet zelfs een anonieme priester (waarschijnlijk uit Hattem) een betoog schrijven tegen Luthers ideeën. Ook de wederdopers kregen geen voet aan de Gelderse grond alhoewel het nabijgelegen Münster in 1534 werd uitgeroepen tot hun Nieuwe Jeruzalem.

Verhaal van Gelderland - 4
Doopvont – De dertiende-eeuwse doopvont van de Oude Sint-Victorkerk in Batenburg. De kerk zelf is nog wat ouder. De kerk is in de elfde eeuw gebouwd.
Bron: Hans Wijninga
Verhaal van Gelderland - 4
Maria van Renkum – Dit is de veertiende-eeuwse Maria van Renkum, aanbeden door talloze pelgrims. Het devotiebeeld verdween in de zeventiende eeuw, maar kwam in 1928 weer boven water.
Bron: Hans Wijninga

Bezoek de musea

Deze musea vertellen met hun vaste collectie het verhaal van Zingeving & levensbeschouwing in de tijd van het Graafschap en Hertogdom.

de musea
Eusebiuskerk

Eusebiuskerk

De kerk vertelt het rijke verhaal van de 'Glorie van Gelre' met hierin ook de rol van de kerk zelf.

Huis van de Nijmeegse geschiedenis

Huis van de Nijmeegse geschiedenis

De kloosterkapel uit 1431 is kazerne, ziekenhuis en arsenaal geweest en is exemplarisch voor de Nijmeegse geschiedenis.

Kasteel Huis Bergh

Kasteel Huis Bergh

Huis Bergh toont haar bijzondere collectie rijk gedecoreerde middeleeuse getijdeboeken.

Museum Elburg

Museum Elburg

Museum is gevestigd in het klooster van Elburg en presenteert in de de oude kapel de vaste presentatie 'stad van geloof'.

Stevenskerk

Stevenskerk

Kerk toont het praalgraf van Catharina van Bourbon, hertogin van Gelre.

Tempel-Kerkmuseum

Tempel-Kerkmuseum

Museum toont delen van de huidige Gotische kerk voltooid in 1484.

Walburgiskerk

Walburgiskerk

De kerk vertelt met haar plafondschilderingen en de unieke kaarsenkroon het verhaal van het katholieke geloof in de late middeleeuwen.

de kaart

Luister naar de podcast

Ontdek in de Verhaal van Gelderland Podcast verrassende feiten, nieuwe inzichten en spannende verhalen over zingeving en levensbeschouwing in het graafschap en hertogdom.

de podcast

Kleurrijk en kakelbont: een middeleeuwse kerk

Op bezoek bij: Stevenskerk

Al meer dan 750 jaar torent de Stevenskerk hoog uit boven de oude binnenstad van Nijmegen. Gids Hans Kaaijk neemt ons mee terug naar de katholieke en kleurrijke late middeleeuwen. We ontdekken enkele muurschilderingen die de Reformatie hebben overleefd en we bezoeken in deze podcast de grafkelder van de Gelderse hertogin Catharina van Bourbon. Hoogleraar Oudere Nederlandse letterkunde Johan Oosterman vertelt over de Moderne Devotie. Dit was een vernieuwingsbeweging binnen de katholieke kerk die in de veertiende eeuw ontstond op de oevers van de Gelderse IJssel.

Klik op de playbutton om de aflevering hier af te spelen. Liever de aflevering via Spotify beluisteren? Klik dan op deze link.

Bekijk Gelderse collecties

Deze collectiestukken, afkomstig uit Gelderse collecties, passen bij het thema Zingeving & levensbeschouwing in de tijd van het Graafschap en Hertogdom.

de collectiestukken

Reliëf “De verloren zoon” gepolychromeerd eikenhout, 1e helft 15e eeuw, Noord-frankrijk

Kasteel Huis Bergh

Aflaatbrief “Charter voor een St.Johannes de Doper kapel” handschrift op perkament, 1329, Hongarije

Kasteel Huis Bergh

Rondsculptuur “Mechelse madonna” notenhout, circa 14e eeuw, Mechelen

Kasteel Huis Bergh

Lees meer verhalen

Deze verhalen vertellen je meer over het thema Zingeving & levensbeschouwing in de tijd van het Graafschap en Hertogdom.

de verhalen

Cisterciënzers en Cisterciënzerinnen

n de periode 1300-1600 maken de Cisterciënzer monniken uit Camp en de Cisterciënzerinnen uit Graefenthal, het land tussen Maas en Waal..

De Moderne Devotie

In de veertiende eeuw werd Europa geteisterd door de grote pest. Hierbij vond ook in onze streken een groot deel van de bevolking een ellendige dood..

Het gebedenboek van Maria van Gelre

Op 23 februari 1415 voltooit Helmich die Lewe, in het klooster Mariënborn bij Arnhem de tekst van het gebedenboek van Maria van Gelre. Het boek wordt..