Loading…

4.6 Graafschap en Hertogdom – Politiek & Samenleving

Van graafschap tot hertogdom: rondreizende vorsten en successieoorlogen

Verhaal van Gelderland - B2_T04_P_Stamboom_graven_CMYK-1024x702
Graven van Gelre – Genealogisch overzicht van de regeringsjaren van de graven en hertogen van Gelre en de graven van Zutphen (van de elfde tot en met de veertiende eeuw).
Bron: Frédérik Ruys (Vizualism), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 1, pagina 16), CC-BY-NC

Rond het jaar 1000 was Gelre slechts de naam van een klein gebied aan de Niers. In twee eeuwen tijd groeide dat uit tot een omvangrijk graafschap. In combinatie met het graafschap Zutphen werd Gelre een belangrijke economische en politieke speler, ook op internationaal gebied. In 1339 werd het graafschap tot hertogdom verheven. Het was een roerige periode. Successieoorlogen en familievetes volgden elkaar in rap tempo op.

De eerste graven van Gelre en Zutphen

De middeleeuwse kroniek Annales Rodenses vertelt het verhaal van twee Vlaamse broers, Gerard en Rutger Flamens. Aan het begin van de elfde eeuw schonk de keizer van het Heilig Roomse Rijk aan deze twee broers land. Aan Gerard een gebied rond Wassenberg en Geldern, en aan Rutger een gebied rond Kleef. Gerard werd de stamvader van de graven van Gelre. We weten weinig over de eerste graven van Gelre. Vanaf de achterkleinzoon van Gerard Flamens, Gerard I van Gelre (± 1060 – voor 1129), krijgen we een beter beeld van het Gelders grafelijk geslacht. De zoon van Gerard I van Gelre, Gerard II, kreeg in het begin van de twaalfde eeuw door een huwelijk met gravin Irmgard van Zutphen het graafschap Zutphen in bezit. De zoon van Gerard II en Irmgard, Hendrik, gold als de eerste officiële graaf van Gelre en Zutphen.

Gelderse graven in het Heilige Roomse Rijk

Gelre was deel van het Heilige Roomse Rijk. Dat rijk bestond uit hertogdommen, graafschappen, bisdommen en andere regionale bestuursvormen. Zij vielen onder het overkoepelend gezag van de Rooms-koning. Sommige van die Rooms-koningen werden gekroond door de paus waarna ze zich keizer mochten noemen. De koning of keizer reisde rond door het land, bijgestaan door zijn volledige hofhouding. Hij verbleef tijdelijk in de koninklijke verblijfplaatsen (paltsen). Voor het dagelijkse regionale bestuur stelde de koning bisschoppen, graven en hertogen aan, onder wie de graaf van Gelre. Het gezag van de koningen verzwakte in de twaalfde en dertiende eeuw, mede als gevolg van successieoorlogen en conflicten tussen de koning en de paus. Bij gebrek aan sterke koningen hadden regionale heren de ruimte om de macht in hun eigen gebied te verstevigen. Dat gold ook voor de graven van Gelre.

Verhaal van Gelderland - B2
Waar ligt Gelre? – De omvang van Gelre in 1229 en 1339. Ondanks flinke groei lukte het niet de diverse gebiedsdelen blijvend tot een aaneengesloten territorium te verenigen.
Bron: Marjolein Haars (BCL Archaeological Support), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 1, pagina 21), CC-BY-NC

Verdichten van het graafschap

De eerste graven van Gelre kregen door schenkingen en huwelijken steeds meer land in bezit, waaronder het graafschap Zutphen. Het middeleeuwse graafschap was echter geen aaneengesloten gebied: de graven bezaten hier en daar stukken grond, waarvan een aanzienlijk deel ooit toebehoorde aan het grafelijk geslacht van Hamaland. In de twaalfde en dertiende eeuw richtten de graven van Gelre zich op het verdichten van hun territorium door het aankopen van nieuwe bezittingen. In aangrenzende streken waren andere landheren actief, onder wie de graven van Holland, de graven van Limburg en de hertogen van Brabant. Ook zij hadden territoriale ambities en speelden mee in dit politieke spel van territoriumvorming. Dit leidde onderling tot veel conflicten.

Grafelijk bestuur

Het gebied van de graven van Gelre werd steeds groter. Net als de vroegere Frankische koningen en de Rooms-koningen regeerden de graven door samen met hun hofhouding rond te reizen. Zij werden gesteund door keukenmeesters en geestelijken, en door hofambtenaren zoals de schenker (verantwoordelijk voor de drank) en de drost (verantwoordelijk voor het voedsel). Op lokaal niveau leunden de graven voor het dagelijks bestuur op een brede groep functionarissen, waaronder waldvorsters, tollenaars, schouten en richters. Deze ambtslieden hadden een breed en divers takenpakket binnen hun district (ambt).

De ontwikkeling van steden

Eind twaalfde eeuw kreeg Zutphen als eerste Gelderse stad stadrechten toegekend. Daarna volgden in de dertiende eeuw veel andere stedenstichtingen. Een sleutelfiguur hierin was graaf Otto II die als ‘de stedenstichter’ de Gelderse geschiedenis in ging. Bij het toekennen van stadsrechten kreeg een stad zelfbestuur en aanvullende privileges zoals het recht om jaarmarkten te organiseren. Ook kreeg de stad een stadszegel om overeenkomsten te bekrachtigen. Een stad werd bestuurd door een richter en schepenen, later aangevuld met nieuwe functies zoals de burgemeester. Met de groei van steden, groeide het stedelijk bewustzijn. Op den duur wilde de stadsburgerij ook betrokken worden bij het grafelijk bestuur.

Successieoorlogen in het jonge hertogdom

De veertiende eeuw was een eeuw vol opvolgingsconflicten. Als eerste werd graaf Reinald I door zoon Reinald II afgezet. Deze Reinald II werd vervolgens tijdens een Rijksdag in Frankfurt op 19 maart 1339 door de keizer van het Heilige Roomse Rijk verheven tot hertog. Toen Reinald II in 1343 stierf, volgde een opvolgingsstrijd tussen zijn jonge zoons Eduard en Reinald III. Eduard kwam als winnende hertog uit de strijd, maar hij overleed kort daarna. Daarop volgde een nieuwe successieoorlog, met dit keer in de hoofdrol: Maria en Mechteld, de halfzussen van Eduard en Reinald III. In 1379 nam Willem van Gulik, zoon van Maria, het Gelders gebied in bezit. Met Willem van Gulik (nu Willem I van Gelre) was er weer wat rust in het land.

Verhaal van Gelderland - B2_T05_P_Stamboom_hertogen_CMYK-1024x702
Hertogen van Gelre – Genealogisch overzicht van de geboorte- en sterfjaren van de hertogen van Gelre (van de veertiende tot en met de zestiende eeuw).
Bron: Frédérik Ruys (Vizualism), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 1, pagina 148), CC-BY-NC
Verhaal van Gelderland - 4
Onheil in het huis Gelre – Eleonora van Woodstock (1318-1355) met haar twee zoontjes, Reinald III en Eduard. Ze voorspelt aan Reinald II de rampen van het huis Gelre. Een vooruitblik naar de successieoorlogen die zouden volgen. Negentiende-eeuws schilderij van Hendrik Jacobus Scholten.
Bron: Amsterdam Museum

Ridders en steden krijgen meer macht

De graven en hertogen van Gelre hadden zich door hun conflicten diep in de schulden gewerkt. Gelre zat op sommige momenten financieel aan de grond. Het werd duidelijk dat de steden en ridders samen moesten werken om een vuist te maken tegen de particuliere belangen van de hertogen die tijdens hun vele oorlogen zelden oog hadden voor het belang van het hertogdom. Steden en ridders eisten dat zij betrokken zouden worden bij het bestuur. Zij stelden zich op als verdedigers van het gemeenschappelijk belang. Dit zou het begin betekenen van de Gelderse standen, de Staten. De hoofdsteden van de vier kwartieren – Nijmegen, Roermond, Zutphen en Arnhem – namen het voortouw.

Verbondsbrief uit 1418

Een belangrijke gebeurtenis in dit verband was de verbondsbrief uit 1418. Na alle voorafgaande burgeroorlogen vreesden de steden en ridders een nieuwe opvolgingscrisis. De reden was dat Reinald IV – opvolger van Willem van Gulik – geen wettige erfgenaam had. Ditmaal sloegen steden en ridders de handen ineen. Zij beloofden elkaar bij te staan en eisten betrokken te worden bij de keuze van een nieuwe hertog. En inderdaad: toen Reinald IV in 1423 stierf, stelden de ridders en steden snel zelf een nieuwe hertog aan, de dertienjarige Arnold van Egmond. Die moest beloven dat hij belangrijke beslissingen, zoals over oorlog voeren en trouwen, eerst zou voorleggen aan de Staten. Daarmee waren de opvolgingskwesties niet definitief opgelost. Arnold zou op zijn beurt in conflict komen met zijn zoon Adolf. Dit keer kreeg Gelre bovendien te maken met nieuwe speler die zich in het conflict zou mengen: de Bourgondiërs.

De Bourgondiërs

De hertogen van Bourgondië hadden in de veertiende en vijftiende eeuw een slim politiek spel gespeeld. Ze hadden stukken grond verzameld, bondgenootschappen gesloten en huwelijken gearrangeerd. Hun positie in Europa werd sterker. Het duurde niet lang voordat zij aanspraak maakten op de Gelderse gebieden. Filips de Goede en later Karel de Stoute mengden zich in de successieoorlog tussen Arnold van Egmond en diens zoon Adolf. De Bourgondische hertogen maakten slim gebruik van de politieke onrust. Zij steunden eerst Adolf, en vervolgens toch weer Arnold. Een lang verhaal kort: toen Arnold opnieuw hertog werd, was het opnieuw financieel slecht gesteld met het hertogdom. Arnold moest zijn hertogdom verpanden aan de Bourgondische hertog Karel de Stoute. In 1473 lijfde Karel de Stoute Gelre in bij het Bourgondische rijk.

Verhaal van Gelderland - 4
Leeuw met dubbele staart – Een grote gouden initiaal in het Gronings-Zutphense Maerlant handschrift uit 1339 toont het vernieuwde Gelderse wapen (de leeuw met dubbele staart) na de verheffing van graaf Reinald II tot hertog in dat jaar.
Bron: Rijksuniversiteit Groningen
Verhaal van Gelderland - 4
Stadszegel met mispelbloem – Het oudste stadszegel van Geldern was in gebruik van 1290 tot 1668. Te zien is een stadsmuur met kantelen en een muurpoort in het midden, waarachter zich een machtige veelhoekige toren verheft, geflankeerd door een gebouw en een mispelbloem, een grafelijk heraldisch symbool sinds de tijd van graaf Hendrik (1133-1182).
Bron: Gelders Archief 

Gelderse oorlogen

Karel de Stoute en zijn Habsburgse opvolgers wilden hun gebieden veel meer centraal besturen. Als onderdeel daarvan begonnen zij het zelfstandige bestuur van het hertogdom Gelre te ontmantelen. De ridders en steden moesten macht inleveren. In een poging hun onafhankelijkheid en privileges te waarborgen, stelden de Staten van Gelre in 1492 een eigen hertog: Karel van Egmond. Hij kreeg als opdracht de Bourgondiërs te verjagen. De oude privileges van de Staten werden hersteld. Maar daarmee was de kous niet af. Het Bourgondisch-Habsburgse huis bleef aanspraak maken op Gelre. Dat leidde tot een afwisseling van periodes van Gelderse onafhankelijkheid en Habsburgse bezettingen. In deze Gelderse oorlogen leunde hertog Karel van Egmond (die nu Karel van Gelre werd genoemd) op zijn veldheer Maarten van Rossum.

Nieuw staatsverband

In de loop van de Gelderse oorlogen liepen de spanningen tussen Karel van Gelre en de Staten op. Zozeer zelfs, dat de Staten in 1537 besloten Karel af te zetten. Willem van Kleef volgde hem op als hertog. Geplaagd door herhaaldelijke aanvallen, moest Willem in 1543 het hertogdom afstaan aan de Habsburgse keizer Karel V. Gelre was nu officieel onderdeel van het Habsburgse Rijk. Bij die inlijving wisten de Staten wel een deel van hun privileges te behouden. Ze werden vastgelegd in het Traktaat van Venlo. Zo bleef het hertogdom Gelre (op papier) een min of meer zelfstandig territorium, maar wel in een nieuw staatsverband: de Habsburgse Nederlanden.

Bezoek de musea

Deze musea vertellen met hun vaste collectie het verhaal van Politiek & Samenleving in de tijd van het Graafschap en Hertogdom.

de musea
Elisabeth Weeshuismuseum

Elisabeth Weeshuismuseum

Het Elisabeth Weeshuismuseum vertelt het verhaal van de stad Culemborg aan de hand van het weeshuis en haar schenkster Elisabeth.

Eusebiuskerk

Eusebiuskerk

De Eusebiuskerk toont de 'Glorie van Gelre' met het grafmonument van Karel van Gelre en de audiotour door de kerkzaal en grafkelders.

Gebroeders Van Lymborch Huis

Gebroeders Van Lymborch Huis

Ontdek in het Gebroeders Van Lymborch Huis de laatmiddeleeuwse samenleving, met onder andere de honderdjarige oorlog, de pest, hertog Willem I van Gelre, en de Bourgondische hertogen.

Kasteel Ammersoyen

Kasteel Ammersoyen

Kasteel Ammersoyen is enkele decennia in bezit geweest van de hertogen van Gelre. Het kasteel ligt strategisch, vlakbij de grens met het hertogdom Brabant. In het kasteel zie je onder meer een replica van het pronkharnas van de hertog.

Kasteel Cannenburch

Kasteel Cannenburch

Kasteel Cannenburch is gebouwd in opdracht van Maarten van Rossem, veldheer in het leger van hertog Karel van Gelre.

Kasteel Doornenburg

Kasteel Doornenburg

Daar waar Waal en Nederrijn splitsen vind je het strategisch gelegen Kasteel Doornenburg.

Kasteel Doorwerth

Kasteel Doorwerth

Kasteel Doorwerth is door de eeuwen heen geregeld verbouwd, maar heeft met de zaaltoren nog altijd een middeleeuwse kern. In 1493 belegert hertog Karel van Gelre het kasteel.

Kasteel Hernen

Kasteel Hernen

Kasteel Hernen is in de middeleeuwen in bezit van de burggraven, dijkgraven en richters van het Rijk van Nijmegen. Zij zijn in dienst van de hertogen van Gelre.

Kasteel Rosendael

Kasteel Rosendael

Vanaf 1314 is kasteel Rosendael ruim tweehonderd jaar de residentie van de Graven en later Hertogen van Gelre.

Lalique Museum

Lalique Museum

Het Lalique Museum is deels gevestigd in De Commanderij te Doesburg, een voormalig riddergebouw uit het jaar 1286. Ooit was dit pand in bezit van de Ridderlijke Duitsche Orde

Museum De Bastei

Museum De Bastei

De Bastei was de belangrijkste verdedigingstoren van Nijmegen aan de Waal.

Museum De Casteelse Poort

Museum De Casteelse Poort

Museum De Casteelse Poort staat midden in en op de resten van het kasteel dat Karel van Gelre in 1500 ter verdediging van zijn gebied en stad liet bouwen. Ontdek bij het museum dit verhaal van het kasteel en de vestingstad Wageningen.

Museum De Lebbenbrugge

Museum De Lebbenbrugge

Museum De Lebbenbrugge is gehuisvest in een herbergboerderij, op de grens van Munster en Gelre. De schuur was het wisselpunt voor de vroegere postkoetspaarden en voor de karren van de hessen. De lebbenbrugge lag langs een van de belangrijkste handelsroutes van die tijd.

Museum Kasteel Wijchen

Museum Kasteel Wijchen

Museum Kasteel Wijchen, in hartje centrum van Wijchen, vertelt het verhaal over de roerige gebeurtenissen in het kasteel en neemt je mee in 6000 jaar bewoningsgeschiedenis.

Museum Nairac

Museum Nairac

In Museum Nairac leer je het beroemde verhaal van huurling Jan van Schaffelaar en de Hoekse en Kabeljouwse twisten.

Museum Nijkerk

Museum Nijkerk

Museum Nijkerk, gevestigd in het laatmiddeleeuwse Gasthuis, vertelt over de strijd tussen de hertog van Gelre en de bisschop van ’t Sticht.

Museum Stadskasteel Zaltbommel

Museum Stadskasteel Zaltbommel

Dit museum is gevestigd in het 16e-eeuwse Maarten van Rossemhuis in Zaltbommel en vertelt de geschiedenis van de stad Zaltbommel en de Bommelerwaard.

Nationaal Orgelmuseum

Nationaal Orgelmuseum

Het Nationaal Orgelmuseum zit in het oudste gebouw (1396) van Elburg. Ooit behoorde dit stadskasteel toe aan de hertog van Gelre. Later diende het gebouw vijf eeuwen lang als stadhuis.

Rijksmuseum Slot Loevestein

Rijksmuseum Slot Loevestein

Dirc Loef van Horne, bouwheer van Loevestein, maakte een bewuste keuze om Loevestein op deze plaats te bouwen. Ontdek waarom bij Museum Slot Loevestein.

Rozet

Rozet

Rozet vertelt het verhaal van de Arnhemse streekgeschiedenis met de Gelderse hertogen als middelpunt.

Stadsmuseum Doetinchem

Stadsmuseum Doetinchem

In stadsmuseum Doetinchem ontdek je alles over het ontstaan van de stad Doetinchem.

Voerman Stadsmuseum

Voerman Stadsmuseum

Het Voerman Stadsmuseum in Hattem toont aan de hand van haar archeologische collectie de stadsgeschiedenis van Hanzestad Hattem.

de kaart

Bekijk Gelderse collecties

Deze collectiestukken, afkomstig uit Gelderse collecties, passen bij het thema Politiek & Samenleving in de tijd van het Graafschap en Hertogdom.

de collectiestukken

Gildeschild van het Schippersgilde

Valkhof Museum

Oudste Charter van Culemborg over verlenen van Stadsrecht in 1318. Origineel in collectie

Regionaal Archief Rivierenland

schandbal van hout en ijzer, 16e eeuw

Museum Elburg

Lees meer verhalen

Deze verhalen vertellen je meer over het thema Politiek & Samenleving in de tijd van het Graafschap en Hertogdom.

de verhalen

Openbare klacht over de hertog van Gelre

Op 22 november 1493 stuurt de jonge graaf Bernhard van Meurs een klaagbrief aan alle steden, vorsten en edelen van Gelre. Hij verduidelijkt zijn klaagbrief..

Stadsrechtenbrief

“In naam van de heilige en ongedeelde Drie-eenheid. Amen. Ik, Otto, graaf van Gelre en Zutphen, (…) heb van de plaats Arnhem een stad gemaakt en..

Graaf Reinoud I, de gekke graaf van Gelre

De Gelderse graaf Reinoud I wordt vaak vooral herinnerd als ‘gekke graaf’. Tijdens de slag bij Woeringen (Duitsland) zou hij een klap op zijn hoofd hebben gehad..