Loading…

7.6 20e eeuw – Politiek & Samenleving

Democratie is meer dan de stembusgang alleen

Verhaal van Gelderland - B4
Iedere Nederlandse zuil had zijn eigen politieke partij. Welke partij de grootste werd bij de Tweede Kamerverziekingen van 1918 verschilde in Gelderland sterk per regio.
Bron: Marjolein Haars (BCL Archeological Support), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 4, pagina 219), CC-BY-NC

De Tweede Kamerverkiezingen van 1918 waren de eerste met algemeen mannenkiesrecht (voor vrouwen kwam die gelegenheid vier jaar later). Tegelijkertijd werd het stelsel van evenredige vertegenwoordiging ingevoerd. Mits de kiesdrempel werd gehaald, konden nu ook kleinere partijen parlementszetels veroveren. Meteen groeide het aantal fracties in de Tweede Kamer – met toentertijd 100 leden – van zes naar dertien. Ook het Gelderse politieke landschap werd nog veelkleuriger dan voorheen. Ondertussen kantelden de vaak eeuwenoude sociaal-maatschappelijke verhoudingen. Veel tot dan toe achtergestelde groeperingen emancipeerden zich. In de loop van de twintigste eeuw werd de Nederlandse samenleving steeds democratischer (met uitzondering van de bezettingstijd). Macht was niet enkel meer een zaak van de elite. Of toch wel?

Gescheiden werelden

Nederland is gedurende een groot deel van de twintigste eeuw een verzuilde samenleving geweest. In plaats van de elders in Europa meer gebruikelijke scheiding tussen progressieve en conservatieve krachten, kende Nederland een opdeling in ‘zuilen’. Mensen met dezelfde geloofsovertuiging (katholieken, orthodox-protestanten) of levensbeschouwing (sociaaldemocraten, in mindere mate liberalen) leefden grotendeels gescheiden van elkaar. Van de wieg tot het graf begaf men zich zoveel mogelijk binnen de veilige omgeving van de eigen groep. Zo gingen katholieke kinderen naar een katholieke kleuter- en lagere school. En als er kon worden doorgeleerd ook naar een katholieke middelbare school. In 1923 werd er in Nijmegen zelfs een katholieke universiteit opgericht. Sporten deed men in katholiek verenigingsverband. Thuis werd er een katholieke krant gelezen – bijvoorbeeld De Gelderlander – en voornamelijk naar uitzendingen van de KRO geluisterd. Vader was lid van de katholieke vakbond, moeder van een katholieke vrouwenorganisatie. En nagenoeg alle katholieken stemden op de katholieke partij. Dat patroon gold ook voor leden van de andere zuilen. Verkiezingsuitslagen waren daardoor lange tijd gemakkelijk te voorspellen.

Crisis en vernietiging

In de crisisjaren dertig kwam het democratische stelsel onder druk te staan. Ter uiterst linker- maar vooral ook ter uiterst rechterzijde bedreigden partijen de democratie. De wereldwijde economische crisis zorgde voor massale werkloosheid. Veel mensen zagen hun met hard werken opgebouwde bestaan bedreigd worden. Niet alleen arbeiders en kleine zelfstandigen hadden het zwaar, dat gold ook voor kleine boeren. En daarvan had Gelderland er veel. De extreemrechtse Nationaal Socialistische Beweging (NSB) had in delen van de Achterhoek een aanzienlijke aanhang. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 haalden de nationaalsocialisten in sommige Achterhoekse gemeenten zelfs meer dan twintig procent van de stemmen. Mogelijk nog schokkender was eenzelfde percentage in het miljonairsdorp Rozendaal. De NSB slaagde er niet in de verzuilde Nederlandse democratie omver te werpen. Dat deden de Duitse nazi’s na hun inval in mei 1940 wel. Niet alleen het democratische stelsel werd buiten werking gesteld, ook de rechtsstaat werd vernietigd. Naarmate de oorlog voortduurde werd het optreden van de Duitse bezetters steeds gewelddadiger. Over het verschrikkelijke lot van de joodse landgenoten in de concentratie- en vernietigingskampen hadden de meeste Nederlanders toen nog geen weet. Of zij wilden het liever niet weten.

Verhaal van Gelderland - 7
De Muur van Mussert in Lunteren, vanwaar de NSB-leider Anton Mussert in de jaren dertig tienduizend aanhangers toesprak, is inmiddels een rijksmonument.
Bron: Pauw Media
Verhaal van Gelderland - 7
Politicus boer Hendrik koekoek doet in 1977 onder belangstelling van de media boodschappen in de supermarkt de Disto in zijn woonplaats Bennekomt.
Bron: Gemeentearchief Ede

Wederopbouw en gelijke kansen

Kort na de bevrijding hoopten velen dat alles anders zou worden. Dat het hokjesdenken van voor de oorlog zou verdwijnen. Al snel bleek het gros van de Nederlanders weer te kiezen voor de vertrouwde kaders en van daaruit aan de wederopbouw te willen werken. Toen Nederland langzamerhand herrees, bleek het verzuilde stelsel wel scheuren te vertonen. Ook bij de doorgaans zo gezagsgetrouwe boeren. Een deel van hen keerde zich tegen het nationale landbouwbeleid dat volgens hen te veel beperkingen oplegde. Zij stemden op de Boerenpartij van de Bennekomse veehouder Hendrik Koekkoek die in de jaren zestig in de landelijke en provinciale politiek veel successen behaalde. Ook veel stedelingen stemden op deze protestpartij. Nederlanders kregen het ondertussen in materieel opzicht steeds beter. De emancipatie van bevolkingsgroepen maakte de zuilen langzamerhand overbodig. Dat was goed te zien op de universiteiten waar eind jaren zestig de eerste babyboomers gingen studeren. Veel leden van deze protestgeneratie vielen in mum van tijd van hun geloof. In Nijmegen bekeerde een deel zich tot een nieuwe leer en werd overtuigd marxist, leninist, maoïst of een combinatie ervan.

Marktdenken

Het revolutionaire vuur doofde relatief snel. Solidariteit bleek ook nu op den duur lastig vol te houden. Na hun studie kwam een aantal criticasters van de oude gevestigde orde op het pluche te zitten. Zij werden daardoor zelf onderdeel van ‘de elite’. De oude ideologieën verdwenen uit de samenleving en uiteindelijk ook uit de politiek. Na de economische crisis van begin jaren tachtig – met massale jeugdwerkloosheid, torenhoge hypotheekrentes en een sterk dalende huizenmarkt – werd het gehele politieke midden in Nederland min of meer ‘neoliberaal’. Voorop stonden ongeremde groei, privatisering van de markt en maximale bewegingsvrijheid voor het individu. Om niet nog meer aanhang te verliezen bundelden de christelijke concurrenten van weleer de krachten in het CDA en legden de sociaaldemocraten van de PvdA omwille van regeringsdeelname hun ideologische veren af.

Nieuwe uitdagingen

Verhaal van Gelderland - 7
Het Gelderse provinciehuis in Arnhem raakte onherstelbaar beschadigd tijdens de Slag om Arnhem (1944). Het nieuwe gebouw werd in 1954 geopend en in 2017 uitgebreid.
Bron: Jan van Dalen Fotografie

Nederland verstevigde de laatste decennia haar positie als één van de krachtigste economieën ter wereld. Na de VS zijn we nu zelfs de tweede mondiale voedselexporteur. Nadeel van deze groeiende welvaart is dat die niet eindeloos is. Maatregelen om onze leefomgeving te beschermen zijn te lang op de lange baan geschoven. In onze open democratische samenleving zijn wij allen verantwoordelijk voor het gevoerde beleid en niet alleen een naar verluidt niet luisterende ‘elite’. Net zoals eerder in tijden van crises zijn de politiek-maatschappelijke tegenstellingen momenteel sterk gepolariseerd. Niet vreemd want veel Nederlanders, onder wie veel Gelderse agrarische ondernemers, zien hun levensonderhoud ernstig bedreigd worden. Links of rechtsom zullen er harde keuzes gemaakt moeten worden om dilemma’s op het terrein van onder meer het natuurbehoud, de energietransitie en de woningmarkt op te lossen. De politici in Den Haag hebben besloten dat de provincies daar de komende jaren een cruciale rol in gaan spelen. Geen eenvoudige taak, omdat dergelijke ingrijpende koerswijzigingen uiteindelijk niet zullen slagen door besluiten van tijdelijke politieke coalities. Daarvoor is namelijk een brede en langdurige steun vanuit de samenleving nodig.

Bezoek de musea

Deze musea vertellen met hun vaste collectie het verhaal van Politiek & Samenleving in de tijd van de 20e eeuw.

de musea
Airborne at the Bridge

Airborne at the Bridge

Museum vertelt over de hevige gevechten bij de Rijnbrug in september 1944 in de Slag om Arnhem.

Airborne Museum Hartenstein

Airborne Museum Hartenstein

Museum vertelt over de Slag om Arnhem in september 1944 vanuit Villa Hartenstein, het Britse hoofdkwartier.

Ateliermuseum Jac Maris

Ateliermuseum Jac Maris

Beeldhouwer Jac Maris heeft in het Rijk van Nijmegen en het Land van Maas en Waal een groot aantal oorlogsmonumenten ontworpen.

Cultuur Historisch Museum Oene

Cultuur Historisch Museum Oene

Museum toont de vliegtuigcrash uit 1944 in de omgeving van Oene.

Driels museum

Driels museum

Museum toont de vliegtuigcrash in de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van Kerkdriel.

Eusebiuskerk

Eusebiuskerk

In de kerktoren is het verhaal van de brandwachten tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 te zien.

Flipje en Streekmuseum Tiel

Flipje en Streekmuseum Tiel

Infocentrum WO2 Rivierenland biedt het overzicht van herinneringsplaatsen, monumenten en musea in het Rivierengebied.

Grenslandmuseum

Grenslandmuseum

Museum vertelt het verhaal over de politieke keuzes over grenssluitingen, invoerrechten e.d.

Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch (CODA)

Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch (CODA)

Herinneringscentrum toont het verhaal van de Joods psychiatrische instelling Apeldoornsche Bosch en de deportatie in januari 1943.

Hotel De Wereld

Hotel De Wereld

Op 5 mei 1945 spraken de geallieerden en de Duitsers in Hotel De Wereld in Wageningen over de capitulatie van de Duitse strijdkrachten en hun vertrek uit Nederland.  

Infocentrum WO2 Nijmegen (Vrijheidsmuseum)

Infocentrum WO2 Nijmegen (Vrijheidsmuseum)

Het Infocentrum vertelt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen en het Rijk van Nijmegen.

Kasteel Doornenburg

Kasteel Doornenburg

Het kasteel lag na de Slag om Arnhem midden in de frontlinie en is verwoest vanwege haar strategische ligging.

Kasteel Doorwerth

Kasteel Doorwerth

Verwoesting van een groot deel van het kasteel in de nadagen van de Slag om Arnhem.

Kasteel Rosendael

Kasteel Rosendael

Kasteel is tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 beschadigd. Dit is nog zichtbaar in de bibliotheek.

Kunstwerk! Liemers Museum

Kunstwerk! Liemers Museum

Museum vertelt het verhaal over de Tweede Wereldoorlog in en om Zevenaar.

Musea Zutphen

Musea Zutphen

Museum vertelt het verhaal van het bombardement op het Stationskwartier van Zutphen in de Tweede Wereldoorlog.

Museum De Casteelse Poort

Museum De Casteelse Poort

Museum toont het omvangrijke oorlogsverhaal van Wageningen met de twee evacuaties in 1940 en 1944, en de uitwerking van de capitulatievoorwaarden.

Museum Deelen

Museum Deelen

Museum vertelt het verhaal van de luchtoorlog boven Gelderland en de rol van Fliegerhorst Deelen.

Museum Korps Rijdende Artillerie

Museum Korps Rijdende Artillerie

Museum toont de militaire geschiedenis, wapens van de artillerie, Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog.

Museum Nairac

Museum Nairac

Museum vertelt het verhaal van Huis Schaffelaar en de internering van Joodse kunstenaars tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Museum Sjoel Elburg

Museum Sjoel Elburg

Museum vertelt het verhaal van de kleine Joodse gemeenschap en de Jodenvervolging in Elburg.

Nationaal Onderduikmuseum

Nationaal Onderduikmuseum

Markt 12 Verhaal van het huis en de bewoners; gezin met kleine kinderen, notabel, de bezetter met gevorderde Ortskommandantur, onderduikers en verzet.

Nederlands Artilleriemuseum | Historische Collectie Korps Veldartillerie

Nederlands Artilleriemuseum | Historische Collectie Korps Veldartillerie

Museum vertelt het verhaal van de veldartillerie en de kazernes op de Veluwe.

Nederlands Openluchtmuseum

Nederlands Openluchtmuseum

Museum vertelt het verhaal van de Molukkers in de Molukse Barak.

Oorlogsmuseum Niemandsland

Oorlogsmuseum Niemandsland

Museum vertelt het oorlogsverhaal over de inundatie van de oostelijke Betuwe na de Slag om Arnhem in september 1944.

Paleis Het Loo

Paleis Het Loo

Paleis vertelt het verhaal van vijf eeuwen familiegeschiedenis van de Oranjes, de verbondenheid met Nederland en ontwikkeling van het Oranjegevoel.

Platform Militaire Historie Ede

Platform Militaire Historie Ede

Platform Militaire Historie vertelt in de voormalige smederij van de kazerne het verhaal van Ede en omgeving in de Tweede Wereldoorlog.

Rozet

Rozet

Rozet toont haar collectie over Operatie Market Garden, de Slag om Arnhem in september 1944.

Stadsmuseum Doetinchem

Stadsmuseum Doetinchem

Museum toont de maquette van Doetinchem voor de Tweede Wereldoorlog en de oorlogschade van het bombardement.

Stadsmuseum Harderwijk

Stadsmuseum Harderwijk

Museum vertelt het verhaal van het Belgenkamp tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Stevenskerk

Stevenskerk

Kerk vertelt aan de hand van de restauraties het verhaal van de Tweede Wereldoorlog en wederopbouw van de kerk en haar omgeving.

Streekmuseum Baron van Brakell

Streekmuseum Baron van Brakell

Museum vertelt het verhaal over de Tweede Wereldoorlog in Ommeren en omgeving.

Vrijheidsmuseum

Vrijheidsmuseum

Vrijheidsmuseum vertelt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog met accent op het laatste oorlogsjaar in het Rijk van Nijmegen.

WO2 & Vliegeniersmuseum Sky  of Hope

WO2 & Vliegeniersmuseum Sky of Hope

Museum vertelt het verhaal over de luchtoorlog boven de Betuwe aan de hand van enkele vliegtuigtuigcrashes.

de kaart

Luister naar de podcast

Ontdek in de Verhaal van Gelderland Podcast verrassende feiten, nieuwe inzichten en spannende verhalen over Politiek & Samenleving in de tijd van de 20e eeuw.

de podcast

Een brug te ver

Het Vrijheidsmuseum staat in een historisch decor. Precies op deze plek kwamen in september 1944 duizenden parachutisten neer tijdens Operation Market Garden. In deze podcastaflevering leidt directeur Wiel Lenders ons rond door het museum. Hij vertelt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog in het Rijk van Nijmegen, in Nederland en in Europa. Bijzonder hoogleraar Gelderse geschiedenis Dolly Verhoeven brengt een aantal andere grote Gelderse oorlogsverhalen onder de aandacht.

Bekijk Gelderse collecties

Deze collectiestukken, afkomstig uit Gelderse collecties, passen bij het thema Politiek & Samenleving in de tijd van de 20e eeuw.

de collectiestukken

Oorkonde Bevrijding van Nijmegen

Vrijheidsmuseum

Thate, J.B.

Regionaal Archief Zutphen

ANEFO

Regionaal Archief Nijmegen

Lees meer verhalen

Deze verhalen vertellen je meer over het thema Politiek & Samenleving in de tijd van de 20e eeuw.

de verhalen

De sluiting van de Katholieke Universiteit Nijmegen

In maart 1943 kwamen Nederlandse studenten aan vrijwel alle universiteiten voor het waarschijnlijk belangrijkste besluit uit hun leven tot dan toe te staan..

De vierdaagse

n 1909 organiseerde de Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding een nationale ‘vierdaagsche afstandsmars’, naar het idee van luitenant..

Onderduiken in de Achterhoek

Voorjaar 1942 kondigden de Duitsers een algemene arbeidsplicht af. Iedere Nederlandse man tussen 18 en 35 kon nu verplicht worden in Duitsland..