Loading…

7.1 20e eeuw – Land & Water

Schaalvergroting in de landbouw

De laatste woeste grond in het Gelderse gebied verdween en maakte plaats voor grasland, akkerland, aangeplant bos en woonwijken. In de eerste helft van de twintigste eeuw woonden de meeste mensen nog op het platteland als boer, boerin of landarbeider. In een eeuw tijd veranderde dit drastisch. Door nieuwe landbouwmachines en de toepassing van kunstmest en andere chemische en technische hulpmiddelen, werkte tegen het einde van de twintigste eeuw nog maar een klein percentage van de mensen in de landbouw. De modernisering en schaalvergroting van het agrarisch bedrijf ging gepaard met schade aan het milieu.

Verhaal van Gelderland - 7
Kootwijkerzand – De grote zandvlakte bij Kootwijk leidde tot veel overlast voor de omgeving. Om de stuifzanden te temmen, werden er in opdracht van de staat bossen aangeplant. Een deel van het gebied is nu nog beschermd als zandlandschap.
Bron: Wikimedia commons. China Crisis. CC BY-SA 2.5

Ontginning van de laatste woeste gronden

Ondanks de grootschalige ontginningen van de afgelopen eeuwen bestond een vijfde deel van Gelderland in 1910 nog altijd uit woeste grond. In de twintigste eeuw werden nagenoeg alle laatste woeste gronden gecultiveerd en omgezet in grasland, akkerland, bos of woonwijken. Op de Veluwe lag het accent op bebossing. Belangrijke factoren die meespeelden bij deze grootschalige ontginning:

Verhaal van Gelderland - 7
Overstroming van 1926 – Koningin Wilhelmina bracht in 1926 een bezoek aan het door overstromingen geteisterde Land van Maas en Waal.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
  • Door de introductie van kunstmest was het steken van heideplaggen op vroegere gemeenschappelijke woeste gronden minder belangrijk voor het bemesten van akkers.
  • De bevolking en daarmee de vraag naar voedsel groeide. Er was meer landbouwgrond nodig.
  • De overheid stelde nieuwe subsidieregelingen beschikbaar.
  • Voor landgoedeigenaren was het gunstig om grond ter ontginning te verkopen. Het onderhoud van zo’n landgoed was peperduur.

De twee organisaties die in de negentiende eeuw al een belangrijke rol speelden bij de grootschalige ontginningen bleven ook in de twintigste eeuw de voornaamste uitvoerders: de Nederlandsche Heidemaatschappij en Staatsbosbeheer. Zij introduceerden moderne technieken (denk aan de stoomploeg en de trekker) en nieuwe kennis over het aanplanten van bossen. Het landschap van Gelderland veranderde in een rap tempo.

Recreatie en toerisme

De laatste resten natuurschoon in het Gelderse gebied trokken veel toeristen en dagjesmensen. Arbeiders en kantoorbediendes kregen in de twintigste eeuw steeds meer vakantie. Om de drukte van de stad even te ontvluchten trokken zij naar de landgoederen op de Veluwe en de Veluwezoom, naar de heuvels bij Berg en Dal of naar de bloeiende fruitboomgaarden in de Betuwe. In de twintigste eeuw schoten hotels, sanatoria, pensions en kampeerterreinen als paddenstoelen uit de grond. Gelderland ontpopte zich als een heuse vakantieprovincie. Zoals in voorgaande eeuwen ook het geval was, bleef het Gelderse landschap een inspiratiebron voor de schilderkunst. In navolging van de negentiende-eeuwse Oosterbeekse School, lieten de leden van kunstenaarsvereniging Pictura Veluvensis in Renkum zich inspireren door de Veluwe. Ook Nunspeet ontwikkelde zicht tot een bruisend kunstenaarsdorp.

Behoud van natuurschoon

Door de toename van recreatie kreeg het behouden van natuurschoon steeds meer waarde in de samenleving. Het aantal beschermde natuurgebieden en nationale parken nam gestaag toe, door de inzet van organisaties als Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten (1905), Staatsbosbeheer (1899), Geldersch Landschap (1929), de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen (1940) en de gemeentes. Ook rijke particulieren speelden soms een belangrijke rol bij het behoud van de Gelderse natuur. De havenbaron Anton Kröller en de kunstverzamelaarster Helene Kröller-Müller kochten vanaf 1909 grote delen van de Veluwe op. Hoewel het echtpaar in de jaren dertig in moeilijk vaarwater kwam door de economische depressie, kon met financiële steun van het Rijk het Nationaal Park de Hoge Veluwe behouden blijven voor het publiek.

Nieuwe verbindingen in het landschap

Verhaal van Gelderland - 7
Verharde wegen in Gelderland – Het Rijkswegenplan uit 1927 was belangrijk voor de ontsluiting van Gelderland, vooral omdat het voorzag in de aanleg van bruggen over de grote rivieren.

De twintigste eeuw kende tal van ingrijpende veranderingen in het landschap. Het aantal spoorlijnen en trambanen nam snel toe. Veel tramlijnen verdwenen echter weer bijna zo snel als ze kwamen: ze konden de concurrentie met de flexibele auto(bus) niet aan. De auto bleek de toekomst te hebben. Om al deze auto’s een plek te geven, liet de staat het (snel)wegennetwerk uitbreiden. Naast wegen werden nieuwe kanalen aangelegd, waaronder het Maas- Waalkanaal (1927) en het Twentekanaal (1938). Een deel van de infrastructurele aanwinsten was het gevolg van grootschalige werkverschaffingsprojecten tijdens de economische depressie van de jaren dertig. Een van de grootste (en zwaarste) projecten was de normalisatie van de Maas. Diverse rivierbochten werden afgesneden om de doorstroming van de Maas te bevorderen.

Een ander project met ingrijpende gevolgen voor het Gelderse landschap was de aanleg van de Afsluitdijk. De Zuiderzee werd onder leiding van Cornelis Lely ingepolderd, ondanks de protesten van vissers uit kuststadjes als Harderwijk en Elburg. De zoute Zuiderzee veranderde in een zoet IJsselmeer. Vissoorten die normaal gesproken in zout water leefden, maakten plaats voor zoetwatervissen zoals de snoekbaars. Ook de Gelderse vissers moesten zich aanpassen aan het nieuwe aanbod.

Kleine boerderijtjes en landbouwcoöperaties

In het begin van de twintigste eeuw was Gelderland nog bovenal een agrarisch gewest met veel kleine boerenbedrijfjes. De landbouwkennis steeg onder meer door de inzet van rondreizende landbouwleraren. Ook het aantal land- en tuinbouwscholen nam toe. Nieuwe landbouwcoöperaties maakten het mogelijk voor kleine boeren om een rendabel bedrijf te houden. Via zulke coöperaties konden boeren hun producten verwerken of verkopen. Bij coöperatieve boerenleenbanken konden zij geld lenen voor nieuwe investeringen. Op de zandgronden in de Achterhoek en op de Veluwe nam het aantal koeien en varkens toe. Door de komst van kunstmest, aangekocht veevoer en de bouw van coöperatieve zuivelfabrieken gingen boeren zich hier steeds meer bezighouden met veeteelt in plaats van akkerbouw. In het Rivierengebied richtten relatief grotere boerenbedrijven zich op veeteelt, paardenfokkerij en fruitteelt voor de export. Met name de fruitteelt groeide in de twintigste eeuw. Het fruit werd steeds vaker verkocht via coöperatieve veilingen.

Verhaal van Gelderland - B4_T11_Gemengd_bedrijf_CMYK-1024x756
Kleine boerenbedrijfjes – Ideaaltypen van opeenvolgende landbouwsystemen: het oorspronkelijke gemengde bedrijf werd vanaf halverwege de negentiende eeuw opgevolgd door het etagebedrijf.
Bron: Frédérik Ruys (Vizualism), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 4, pagina 210), CC-BY-NC
Verhaal van Gelderland - B4_T11_02_03_Grafiek_3_CMYK
Werkzaam op het land – De beroepsbevolking in Gelderland in 1930 en 1960.
Bron: Frédérik Ruys (Vizualism), collectie Erfgoed Gelderland (Verhaal van Gelderland boek 4, pagina 283), CC-BY-NC

Schaalvergroting op het land

In 1930 werkte nog ruim één derde deel van de Gelderlanders in de landbouw. Door de voortschrijdende modernisering van het agrarisch bedrijf in de twintigste eeuw nam dit percentage in een razend tempo af. Arbeiders werden te duur en machines (denk hierbij aan trekkers en melkmachines) waren relatief goedkoop. Schaalvergroting trad in. Het aantal kleine boerenbedrijven daalde snel, en het aantal grote, gespecialiseerde boerenbedrijven nam toe. Ook de ruilverkaveling droeg bij aan schaalvergroting. Met name in het Land van Maas en Waal, de Bommelerwaard en de westelijke Betuwe startten vanaf de jaren vijftig grote ruilverkavelingsprojecten. De grond werd herverdeeld, verbeterd en waar nodig ontwaterd ten behoeve van grootschalige agrarische activiteiten. Er ontstonden aaneengesloten boerenbedrijven waar efficiëntere landbouw mogelijk was. De ruilverkaveling veranderde de aanblik van het Gelderse landschap.

Schade aan het milieu

Technische en chemische hulpmiddelen maakten modernisering en intensivering van de landbouw mogelijk en zorgden ervoor dat de opbrengst verveelvoudigde. De keerzijde was, dat schaalvergroting ook schade berokkende aan het milieu. Het oude cultuurlandschap verdween, het grondwaterpeil daalde en chemische bestrijdingsmiddelen vergiftigden de rivieren. Het dierenleed nam toe. Nog altijd zijn megastallen, veeziektes, afname van biodiversiteit en de stikstofcrisis actuele thema’s. In de twintigste eeuw lieten steeds meer milieuorganisaties hun stem horen om het landschap, de dieren en het klimaat te beschermen. Hoewel de overheid in de loop van de twintigste eeuw quota en nieuwe regels instelde, is er nog een lange weg te gaan. Daar komt nog een ander groot probleem bij: klimaatverandering. Door de hoge temperaturen en de toename van smeltwater stijgt het waterpeil. Het water komt steeds dichterbij.

Leven met de rivier

Verhaal van Gelderland - 7
IJssellandschap door de ogen van een schilder – Oever van de IJssel bij Hattem, ca. 1900, door Jan Voerman sr. (1857-1941). De kunstenaar kreeg grote bekendheid door zijn IJssellandschappen.
Bron: Rijksmuseum Amsterdam

Overstromingen bleven gedurende de twintigste eeuw een groot probleem, zeker in het rivierengebied. Dijken werden verzwaard, verbreed en/of opgehoogd. Na de bijna-overstroming van 1995 werd er een plan opgesteld (Deltaplan Grote Rivieren) waarmee de dijkverzwaring nog hoger op de agenda belandde. Met het besef dat het water door klimaatverandering alleen maar verder zou stijgen, keek men tegen het einde van de eeuw naar alternatieven. In plaats van de strijd met het water aan te gaan, zouden de rivieren juist meer ruimte moeten krijgen. Door het verlagen van kribben, de aanleg van extra geulen, het verwijderen van obstakels en het aanwijzen van overstromingsgebieden, werd het nieuwe programma Ruimte voor de Rivier vanaf 2000 leidend voor de waterhuishouding in Nederland. Een kenmerkend voorbeeld hiervan is de Spiegelwaal bij Nijmegen, een nevengeul die de Waal extra ruimte biedt bij hoog water.

Bezoek de musea

Deze musea vertellen met hun vaste collectie het verhaal van Land & Water in de tijd van de 20e eeuw.

de musea
Achterhoeks Openluchtmuseum

Achterhoeks Openluchtmuseum

Dit streekmuseum in Lievelde, gemeente Oost Gelre, vertelt het verhaal van het leven en werken op het platteland in de Achterhoek. Op het terrein vind je allerlei verschillende boerderijtypen.

Bezoekerscentrum De Grote Rivieren

Bezoekerscentrum De Grote Rivieren

Bezoekerscentrum De Grote Rivieren is uniek gelegen op het rivierenknooppunt van de Maas en de Waal. Je vindt er informatie over het landschap, de forten, de uiterwaardennatuur, archeologie en de historie van het rivierengebied.

Boerderijmuseum De Bovenstreek

Boerderijmuseum De Bovenstreek

Boerderijmuseum 'De Bovenstreek' vertelt het verhaal van Oldebroek en omgeving. Ontdek en beleef het boerenleven van circa 1870 tot 1950.

Boerderijmuseum Het Hofshuus

Boerderijmuseum Het Hofshuus

Boerderijmuseum Het Hofshuus vertelt het verhaal van Varsseveld en omgeving. Ontdek het boerenleven van circa 1870 tot 1950.

Bottermuseum

Bottermuseum

Welke gevolgen had de afsluiting van de Zuiderzee voor de visserij en Harderwijk? Dat leer je bij het Bottermuseum.

De Warmoes – historische tuinderij

De Warmoes – historische tuinderij

De Warmoes is een historische kwekerij in Lent die vol in bedrijf het verhaal van de kwekers uit het gebied vertelt.

Flipje en Streekmuseum Tiel

Flipje en Streekmuseum Tiel

Beleef de geschiedenis van de Betuwse fruitteelt in het Flipje en Streekmuseum Tiel.

Fort Pannerden

Fort Pannerden

Het UNESCO Werelderfgoed Fort Pannerden bewaakte de waterstromen van Het Pannerdensch Kanaal en de Waal, zodat het mogelijk was om het land gecontroleerd te laten overstromen in oorlogstijd.

Het Dijkmagazijn Beuningen

Het Dijkmagazijn Beuningen

In dit voormalige dijkmagazijn beleef je het verhaal van de waterbeheersing, flora en fauna rond Beuningen.

Historisch Museum Hedel

Historisch Museum Hedel

Historisch Museum Hedel vertelt het verhaal van Hedel en omgeving, het kasteel en muntslag, en de collectie landbouwwerktuigen uit de tweede helft van de 20e eeuw.

Huis Verwolde

Huis Verwolde

Rondom huis Verwolde wandel je door prachtige tuinen waaronder een bijzondere naaldbomentuin. Het park is aangelegd in de periode van de 18de tot en met de 20ste eeuw.

Kröller-Müller Museum

Kröller-Müller Museum

In de uitgestrekte beeldentuin van het Kröller-Müller Museum, midden op de Veluwe, ontdek je al wandelend door de natuur sculpturen van onder anderen Barbara Hepworth, Jean Dubuffet en Marta Pan.

Museonder (Het Nationale Park De Hoge Veluwe)

Museonder (Het Nationale Park De Hoge Veluwe)

Het Museonder onthult het leven onder je voeten. Ontdek hoe het Veluwse landschap ontstaan is en hoe belangrijk bodem en water zijn voor natuur en landschap boven de grond.

Museum De Casteelse Poort

Museum De Casteelse Poort

In museum De Casteelse Poort wordt het verhaal verteld over de bijzondere geschiedenis van Wageningen, gelegen in het hart van een rijke diversiteit aan landschappen: stuwwal, binnenveld, uiterwaarden en Nederrijn.

Museum De Lebbenbrugge

Museum De Lebbenbrugge

Museum de Lebbenbrugge vertelt het verhaal van het boerenleven in Borculo en omgeving. Neem een kijkje in de boerderij met oude potstal.

Museum Elburg

Museum Elburg

Wat betekende de Zuiderzee en het IJsselmeer voor Elburg? In Museum Elburg ontdek je dit verhaal in de vaste presentatie 'Stad aan het water'.

Museum Smedekinck

Museum Smedekinck

Museum Smedekinck vertelt het verhaal van Zelhem en omgeving met een brede collectie van archeologie tot klederdacht en van ambachten tot moestuin.

Museum Stoomgemaal De Tuut

Museum Stoomgemaal De Tuut

Hoe werd het water beheerst in het Land van Maas en Waal, en welke invloed had dat voor de mensen die er woonden? Dat leer je bij Stoomgemaal De Tuut.

Museum Tweestromenland

Museum Tweestromenland

De rivieren tekenden het leven: de dreiging van overstroming én het bieden van werkgelegenheid. In Museum Tweestromenland ontdek je de geschiedenis van het Land van Maas en Waal.

Museum Veluwezoom

Museum Veluwezoom

Veel landschapsschilders lieten zich inspireren door Gelderland, zo ook rond de prachtige omgeving van Oosterbeek. Museum Veluwezoom vertelt je er meer over.

Museumboerderij Mariahoeve

Museumboerderij Mariahoeve

De Mariahoeve was aan het begin van de 20ste eeuw een klein gemengd boerenbedrijf aan de westkant van de Veluwe. In het museum ontdek je de geschiedenis van deze plek.

Nederlands Pluimveemuseum

Nederlands Pluimveemuseum

Het Pluimveemuseum vertelt de geschiedenis van de pluimveesector in Nederland.

Nederlands Watermuseum

Nederlands Watermuseum

Ooit deed het dienst als watermolen, nu is het een museum over het belang van water. Bekijk onder meer het waterrad, dat nu elektriciteit opwekt.

Nederlands Zuivelmuseum

Nederlands Zuivelmuseum

Bij het Nederlands Zuivelmuseum ontdek je de wereld van melk, zowel gezien vanuit historie als vanuit actuele ontwikkelingen.

Oorlogsmuseum Niemandsland

Oorlogsmuseum Niemandsland

Na de Slag om Arnhem in september 1944 werd de oostelijke Betuwe door de Duitsers onder water gezet. Oorlogsmuseum Niemandsland vertelt dit oorlogsverhaal.

Rijksmuseum Slot Loevestein

Rijksmuseum Slot Loevestein

Slot Loevestein heeft een unieke ligging in de uiterwaarden van de Waal. Waarom deze ligging zo bijzonder is, dat ontdek je in het museum.

Stoomgemaal Arkemheen Nijkerk

Stoomgemaal Arkemheen Nijkerk

Het stoomgemaal Arkemheen vertelt het verhaal van de waterbeheersing in de Polder Arkemheen.

Veluws Museum Hagedoorns Plaatse

Veluws Museum Hagedoorns Plaatse

Bij het Veluws Museum Hagedoorns Plaatse beleef je het boerenleven op de Noordoost-Veluwe tussen 1900 en 1950. Voor alle leeftijden is er bij dit museum veel te doen.

Visafslag Elburg

Visafslag Elburg

De Visafslag was ooit het kloppende hart van de visserij als bestaansbron voor Elburg. Museum Visafslag Elburg brengt de geschiedenis van de visserij, de zee en de Elburger visserscultuur tot leven.

de kaart

Luister naar de podcast

Ontdek in de Verhaal van Gelderland Podcast verrassende feiten, nieuwe inzichten en spannende verhalen over Kennis & vernieuwing in de tijd van de Romeinse tijd.

de podcast

De watervallen van Arnhem

Water is altijd een betekenisvolle factor geweest in de geschiedenis van Gelderland. De rivieren brachten welvaart, maar de dreiging van hoogwater en overstromingen was altijd dichtbij. René Arendsen duikt in deze aflevering in de geschiedenis van het water in Gelderland. Hij gaat hiervoor op bezoek bij het Nederlands Watermuseum. Dit museum is gevestigd in een oude watermolen aan de Jansbeek. Daar leidt oud-directeur Monique Verber ons rond langs de interactieve presentaties in het museum. In deze aflevering vertelt Gerard Herbers meer over de geschiedenis van Arnhem en het belang van de Jansbeek in dit verhaal. Bijzonder hoogleraar Gelderse geschiedenis Dolly Verhoeven bespreekt enkele angstige momenten langs de grote rivieren in de twintigste eeuw en Nicole Otten van het Waterschap Rijn en IJssel kijkt naar actuele ontwikkelingen rond het water van de Jansbeek.

Bekijk Gelderse collecties

Deze collectiestukken, afkomstig uit Gelderse collecties, passen bij het thema Land & Water in de tijd van de 20e eeuw.

de collectiestukken

Grift nabij Kuiponder

Historisch Museum Ede

Foto, voorstellende de veerpont te Culemborg, begin 20ste eeuw

Elisabeth Weeshuis Museum

Loeffen, Ger

Regionaal Archief Nijmegen

Lees meer verhalen

Deze verhalen vertellen je meer over het thema Land & Water in de tijd van de 20e eeuw.

de verhalen

Van onveilig naar veilig gebied in de Culemborger- en Tielerwaarden

‘Wanneer je goede ambtenaren hebt, dan kan iedereen dijkgraaf zijn’, stelt de oud dijkgraaf van de Culemborger- en Tielerwaarden. Daar was hij vanaf 1981..

De Maas recht, maar de rug krom

De Maas is een grillige rivier die in de loop van de geschiedenis haar loop diverse malen heeft verlegd, soms op natuurlijke wijze, soms door de mens..

Waterbeheersing

Het dijkherstel in Overasselt werd door het dijkbestuur van het Rijk van Nijmegen voortvarend ter hand genomen en in 1926-1927 uitgevoerd..