Loading…

6.7 19e eeuw – Economie & Uitwisseling

Gelderland kijkt steeds meer over de eigen grenzen

Verhaal van Gelderland - 6
In de negentiende eeuw dreef de lokale economie van Gelderse dorpen en steden rond de Zuiderzee op de visserij. Een bekend voorbeeld daarvan is Elburg.
Bron: Zuiderzeemuseum

Tijdens de Bataafs-Franse Tijd (van 1795 tot 1813) was de economie van Nederland ernstig in het slop geraakt. Na de vorming van het Koninkrijk der Nederlanden in 1815 begon een voorzichtig herstel. Maar een economische grootmacht – zoals in de hoogtijdagen van de oude Republiek – werd Nederland niet meer. Vanaf het midden van de negentiende eeuw kwam de Nederlandse economie wel weer in een stroomversnelling. Dat had vooral te maken met technische ontwikkelingen, verbetering van de infrastructuur en intensivering van het internationale handelsverkeer. Het overwegend rurale Gelderland profiteerde daarvan mee. De Gelderse economie dreef inmiddels ook niet meer alleen op de landbouw.

De Gelderse landbouw

De landbouw bleef wel een belangrijke bedrijfstak. In de negentiende eeuw was de Gelderse agrarische sector heel divers. Met enkele grote, maar vooral ook veel kleine boerenbedrijven. De opbrengst kan in onze ogen laag zijn geweest, maar bedenk wel dat de boeren toen nog niet de beschikking hadden over kunstmest en gemotoriseerde landbouwmachines. Bovendien was niet al het landbouwareaal in cultuur gebracht. In het vruchtbare Rivierenland wel, maar op de Veluwe, met zijn heide en stuifzanden, en in de Achterhoek, met eveneens veel woeste gronden, zeker niet. Door de gebrekkige infrastructuur waren de afzetgebieden van veel agrarische producten klein, maar dat gold niet voor alles wat er van het land en uit de stal kwam. Al voor de komst van treinverbindingen en voor het goedkoper worden van vrachtvervoer over de weg werd voor ver afgelegen (internationale) markten geproduceerd. Gerookte hammen en spek uit de Achterhoek vonden al heel lang hun weg naar Holland. In 1847, toen grote delen van Europa door de aardappelziekte en misoogsten te kampen hadden met extreem hoge voedselprijzen, kochten Engelse handelaren in de Betuwe zelfs de gehele kersenoogst op. Een van de meest in het oog springende Gelderse landbouwsectoren is toch wel die van het pluimvee. Toen door de internationale landbouwcrisis (±1878-1895) de prijzen van akkerbouwproducten omlaag gingen – concurrerend graan uit Noord-Amerika was daarvan de voornaamste oorzaak – en ook de boterproductie door de opkomst van ‘kunstboter’ (margarine) onder druk kwam te staan, schakelden steeds meer zandboeren over op het grootschalig houden van kippen. Met name ‘De Barnevelder’, een kip die zowel vlees als eieren oplevert, werd een groot succes. Rond de eeuwwisseling exporteerde Gelderland meer vlees- en zuivelproducten dan ooit tevoren.

Verhaal van Gelderland - 6
Het Gelderse paard, of de ‘Gelderlander’, is een paardenras dat ontstond in de negentiende eeuw. Het dier was inzetbaar als werk-, tuig-, rij- en springpaard.
Bron: Wikimedia commons CC0
Verhaal van Gelderland - 6
De uit Haarlem afkomstige Cornelis Misset begon in Doetinchem een drukkerijtje. Na het nieuwsblad De Graafschapbode ging Misset zich richten op vak- en weekbladen.
Bron: Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers

Technische innovaties

De oprichting in 1876 van de Wageningse landbouw(hoge)school is van groot belang geweest voor technische vernieuwingen in de landbouw. Winand Staring, zoon van de dichtende grootgrondbezitter Anthony, was in 1847 medeoprichter van de Geldersche Maatschappij van Landbouw. Hij werd in ons land een van de belangrijkste pleitbezorgers van landbouwverbetering. Als inspecteur voor het middelbaar en landbouwonderwijs lobbyde hij jarenlang achter de schermen voor Wageningen als standplaats. Verbetering van kennis en techniek zorgde ook in andere sectoren voor expansie. In de grafische sector maakte de uitgeversfamilie Thieme in zowel Zutphen, Arnhem als Nijmegen al langere tijd furore, drukkerijen als die van Misset in Doetinchem (opgericht in 1876) groeiden in korte tijd uit tot gerenommeerde firma’s. Ook de textielindustrie, van oorsprong een ambachtelijke huisnijverheid, werd voortdurend gemoderniseerd. In Winterswijk en omstreken was de familie Willink aanjager van tal van technische innovaties. Deze textielbaronnen waren ook de drijvende krachten achter de aanleg van meerdere treinverbindingen met Duitsland. Zo kon er goedkoop steenkool uit het Ruhrgebied worden geïmporteerd en kleding naar de oosterburen worden geëxporteerd.

Duitse ondernemers

Niet alleen de bovengenoemde families Thieme en Willink hadden Duitse wortels, dat gold ook voor ondernemers die het Nederlandse winkelbedrijf en de productie van luxe producten een enorme impuls gaven. De katholieke families Bahlmann en Dobbelmann vestigden zich in de jaren 1820 en 1830 in Nijmegen. Bernard J.J.F. Bahlmann had de kneepjes van het vak geleerd bij zijn Nedersaksische streekgenoot Anton Sinkel – bekend van de gelijknamige winkel, waar alles te koop was. Samen met een zwager kocht hij eerst een weverij en een katoenfabriek op, later opende hij manufacturenzaken in onder meer Arnhem en Nijmegen. Duitsers zijn in Nederland de grondleggers geweest van het grootwinkelbedrijf. Winkels als die van C & A Brenninkmeijer, Peek & Cloppenburg en Vroom & Dreesmann hebben allemaal een Duitse oorsprong. Deze ‘Duitsers’, die zich overigens al snel tot Nederlander naturaliseerden, verkochten niet alleen, ze produceerden ook. Johann P. Dobbelmann, die eerst in de Nijmeegse binnenstad likeuren had gedistilleerd en in koloniale waren had gehandeld, begon in 1854 een zeepfabriek. In 1895 werd een pand aan de Graafseweg betrokken van waaruit tal van zeepproducten hun weg vonden naar klanten in binnen- en buitenland.

Verhaal van Gelderland - 6
Dobbelmann had de eerste stoommachine van Nijmegen. De zeepmaker was bijna anderhalve eeuw nauw verbonden met de Keizerstad.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Verhaal van Gelderland - 6
De aanleg van de spoorbrug bij Culemborg was een sterk staaltje Nederlandse bouwkunde. Ingenieur Gerrit van Diessen haalde inspiratie uit Duitse spoorbruggen.
Bron: Regionaal Archief Rivierenland

Groei consumptie

Mede als gevolg van de sterke economische groei veranderende eind negentiende eeuw de samenleving. De meeste mensen gingen meer verdienen. De eerste tekenen van een consumptiemaatschappij werden zichtbaar. In het overwegend rurale Gelderland groeide de dienstensector, in het bijzonder de banken- en de verzekeringssector. In deze jaren konden steeds meer mensen zich toeristische uitjes en sportbeoefening veroorloven. Dat waren vrijetijdbestedingen die daarvoor vooral aan welgestelden waren voorbehouden. De sociale klassen reisden nog wel apart – de meeste spoorwegen kenden drie verschillende prijsklassen – en het zou ook nog wel even duren voordat elite- en arbeidersclubs elkaar op het voetbalveld zouden treffen, toch ging het ook in sociaal-maatschappelijk opzicht steeds beter. Het steeds toegankelijker worden van de openbare ruimte kwam het beste tot uiting in het gebruik van de fiets. Eerst een recreatief vervoermiddel voor de elite, maar vlak na de eeuwwisseling trapte ook het gewone volk massaal op de pedalen. In 1902 werd in Dieren de Gazelle-fabriek geopend. Het was niet de enige Gelderse fietsenfabriek – o.a. Sparta uit Apeldoorn en Empo uit Vorden volgden later -, maar Gazelle is tot op de dag van vandaag wel nationaal en internationaal de succesvolste Nederlandse rijwielfabrikant.

Bezoek de musea

Deze musea vertellen met hun vaste collectie het verhaal van Economie & Uitwisseling in de tijd van de 19e eeuw.

de musea
Boerderijmuseum De Bovenstreek

Boerderijmuseum De Bovenstreek

De ligging van de boerderij vlak langs de Hesseweg/Rijkstraatweg zorgde voor veel bedrijvigheid.

Bottermuseum

Bottermuseum

Het Bottermuseum toont zowel op de werf als op de botters het rijke visserijverleden van Harderwijk.

Cultuur Historisch Museum Oene

Cultuur Historisch Museum Oene

Museum toont de industrialisatie van de landbouw en de collectie van zuivelfabriek de Hoop

DRU Industriepark

DRU Industriepark

Op verschillende plekken op het terrein wordt het verleden van de ijzerindustrie getoond.

Grenslandmuseum

Grenslandmuseum

Museum vertelt het verhaal over de Nederlands-Duitse grens met grensbewaking en smokkelpraktijken.

Historisch Museum De Scheper

Historisch Museum De Scheper

Museum vertelt in de museumboerderij op het achtererf over het boerenleven in en om Eibergen.

Kasteel Doorwerth

Kasteel Doorwerth

Het kasteel toont samen met Staatsbosbeheer de nationale bosbouwcollectie. Hierin speelt 19de eeuwse bosbouw een belangrijke rol.

Kasteel Huis Bergh

Kasteel Huis Bergh

De laatste kasteeleigenaar Jan van Heek vergaarde zijn kapitaal als textiel industrieel in Oost Nederland.

Museum Lunteren

Museum Lunteren

Museum vertelt over de industrie rond grindwinning, gebruik oude Hessenwegen, bijenteelt en fruitteelt in en om Lunteren.

Museum Nijkerk

Museum Nijkerk

Museum vertelt het verhaal van uitgeverij en drukkerij Callenbach en van touwslagerij Langman.

Museum Tweestromenland

Museum Tweestromenland

Museum toont de ambachten in het Land van Maas en Waal waarvan velen als bijverdienste werden ingezet.

Nationaal Fietsmuseum Velorama

Nationaal Fietsmuseum Velorama

Museum toont de ontwikkeling van de fiets van de eerste loopfietsen, vélocipèdes tot de racefiets van Wim van Est.

Nationaal Onderduikmuseum

Nationaal Onderduikmuseum

Markt 14 toont wonen en werken in de grenstreek en de rol van de notabelen (accent op periode 1933-1951).

Nederlands Openluchtmuseum

Nederlands Openluchtmuseum

Museum vertelt het verhaal over transport van personen en goederen met de Tramremise en Van Gend & Loos.

Nederlands Wijnmuseum Arnhem

Nederlands Wijnmuseum Arnhem

Museum is gevestigd in en vertelt over een van de oudste wijnhuizen van Nederland.

Oude Ambachten & Speelgoed Museum

Oude Ambachten & Speelgoed Museum

Museum toont ruim 160 ambachten vanaf de tweede helft 19de eeuw tot midden jaren '70 van de 20ste eeuw.

Stadsmuseum Doetinchem

Stadsmuseum Doetinchem

Museum vertelt het verhaal van en toont de collectie van de Gelderse Tram Maatschappij.

Stadsmuseum Harderwijk

Stadsmuseum Harderwijk

Het museum vertelt het verhaal van het koloniaal werfdepot als verzamelplaats voor Indië.

Streekmuseum Baron van Brakell

Streekmuseum Baron van Brakell

Museum toont haar collectie boerenwagens voor werk en sier uit het rivierengebied.

Veluws Museum Hagedoorns Plaatse

Veluws Museum Hagedoorns Plaatse

Museum is gevestigd in een oude boerderij en vertelt het verhaal van het boerenleven rond 1900 met het klein gemengde boerenbedrijf.

Veluwsche Stoomtrein Maatschappij

Veluwsche Stoomtrein Maatschappij

Museum vertelt het verhaal van de spoorlijn en stoomtrein Apeldoorn-Dieren.

de kaart

Luister naar de podcast

Ontdek in de Verhaal van Gelderland Podcast verrassende feiten, nieuwe inzichten en spannende verhalen over het thema Economie & Uitwisseling in de tijd van de 19e eeuw.

de podcast

Uw vervoersbewijs alstublieft

Presentator René Arendsen stapt in het grootste rijdende museum van Nederland: de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij. In deze aflevering beginnen we onze treinreis op station Beekbergen. Bezoekers kunnen hier in de werkplaats antieke stoomtreinen en wagons bewonderen. Het station is ook het opstappunt voor een ritje over de historische spoorlijn tussen Dieren en Apeldoorn, ook wel het Koningslijntje genoemd. Vrijwilliger Remco Pollé leidt ons rond en neemt ons mee in de Gelderse geschiedenis van de stoomtrein. Historicus Jonn van Zuthem vertelt over twee andere belangrijke vervoersmiddelen in het negentiende-eeuwse Gelderland: de tram en de fiets.

Bekijk Gelderse collecties

Deze collectiestukken, afkomstig uit Gelderse collecties, passen bij het thema Economie & Uitwisseling in de tijd van de 19e eeuw.

de collectiestukken

1/4 gulden 1854, Ned. Indië

Stedelijk Museum Zutphen

Boerenwagen (oogstwagen), type uit het krijt- en lössgebied van Zuid-Limburg, 1890–1900

Nederlands Openluchtmuseum

Verzilverde messing broekstukken, Walcheren, 1850–1875

Nederlands Openluchtmuseum

Lees meer verhalen

Deze verhalen vertellen je meer over het thema Economie & Uitwisseling in de tijd van de 19e eeuw.

de verhalen

Een erfenis voor de ‘verheffing den arbeidende klasse’

Hij moet het einde hebben voelen aankomen. Op 12 februari 1871 laat de ongeneeslijk zieke – en ongetrouwde – David Evekink in zijn testament..

De identiteit van katholieke vakbonden in een tijd van fusies

Toen in 1853 de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland werd hersteld, konden de Nederlandse katholieken zich op allerlei gebieden gaan organiseren..

Langdurige welvaart door het kolonialisme

Johannes Vincent Westrik werd in 1802 geboren in Berbice, in het huidige Guyana. Dit was eerst een Nederlandse kolonie, maar werd in 1814 definitief..